Rak szyjki macicy – jak test HPV i cytologia płynna pomagają we wczesnym wykryciu?

Rak szyjki macicy to nowotwór, który rozwija się powoli i przez wiele lat może przebiegać całkowicie bezobjawowo. Właśnie dlatego wiele kobiet dowiaduje się o chorobie dopiero w zaawansowanym stadium, kiedy leczenie jest trudniejsze i bardziej obciążające. Tymczasem nowoczesna profilaktyka pozwala wykryć niepokojące zmiany jeszcze zanim dojdzie do rozwoju nowotworu. Test HPV oraz cytologia płynna (LBC) to obecnie najskuteczniejsze narzędzia badań przesiewowych, które znacząco zwiększają szansę na wczesne rozpoznanie zmian przedrakowych i raka szyjki macicy. Dzięki wysokiej czułości testu HPV możliwe jest wykrycie zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego, który odpowiada za większość przypadków choroby, natomiast cytologia płynna umożliwia dokładną ocenę komórek szyjki macicy z jednej próbki. Regularne wykonywanie tych badań to realna szansa na zachowanie zdrowia, a w wielu przypadkach – na uratowanie życia.

Co to jest szyjka macicy?

Szyjka macicy to ważny element kobiecego układu rozrodczego – łączy trzon macicy z pochwą. Ma kształt wąskiego kanału o długości około 3–5 cm. To właśnie przez szyjkę odbywa się comiesięczne krwawienie menstruacyjne. Oprócz tego szyjka odgrywa istotną rolę zarówno w procesie zapłodnienia, jak i w trakcie trwania ciąży.

Jaka jest rola szyjki macicy?

Szyjka macicy spełnia kilka kluczowych ról. W czasie ciąży jej głównym zadaniem jest szczelne zamknięcie kanału szyjki, co pomaga utrzymać rozwijające się dziecko wewnątrz macicy. Gdy nadchodzi poród, szyjka stopniowo się rozwiera i rozszerza, umożliwiając przejście dziecka przez kanał rodny. Poza okresem ciąży szyjka macicy również spełnia ważne role – jej wąski kanał stanowi drogę, którą plemniki mogą przedostać się do macicy, a jednocześnie działa jak bariera chroniąca przed infekcjami. Umożliwia też odpływ krwi menstruacyjnej.

Jak powstaje rak szyjki macicy?

Rak szyjki macicy to jeden z najczęstszych nowotworów złośliwych żeńskiego narządu rodnego. Rozwija się on w obrębie szyjki macicy. Nowotwór ten wywodzi się najczęściej z tzw. strefy przejściowej szyjki macicy, czyli miejsca, gdzie dwa różne typy nabłonka – gruczołowy (pokrywający kanał szyjki) oraz płaski (pokrywający część pochwową szyjki) – łączą się ze sobą. Strefa przejściowa, w której najczęściej lokalizują się zmiany przednowotworowe i nowotworowe, zmienia swoje położenie w zależności od wieku i poziomu hormonów w organizmie.

W organizmie kobiety występuje także czasem zjawisko ektopii. To sytuacja, w której nabłonek gruczołowy występuje na tarczy szyjki, zamiast wewnątrz kanału. Sama ektopia nie jest zmianą chorobową i nie wymaga leczenia. Jednak u młodych kobiet właśnie w tym obszarze może znajdować się strefa przejściowa, w której rozwijają się zmiany o potencjale nowotworowym.

Dlatego tak ważne jest prowadzenie regularnej profilaktyki raka szyjki macicy, która pozwala wykryć niepokojące zmiany na bardzo wczesnym etapie.

Jakie wyróżnia się rodzaje raka szyjki macicy?

Rak szyjki macicy nie jest jednorodną chorobą – wyróżniamy kilka jego typów, w zależności od tego, z jakiego rodzaju komórek się wywodzi. Najczęstsze rodzaje to:

1. Rak płaskonabłonkowy (ok. 80% przypadków) to najczęstszy typ nowotworu szyjki macicy. Rozwija się z nabłonka płaskiego pokrywającego część pochwową szyjki. Zazwyczaj powstaje w strefie przejściowej, gdzie nabłonek płaski styka się z gruczołowym.
2. Rak gruczołowy (ok. 10% przypadków) powstaje z komórek gruczołowych, wyściełających kanał szyjki macicy. Może rozwijać się bardziej w głębi kanału szyjki.

Jakie są objawy raka szyjki macicy?

We wczesnym stadium rak szyjki macicy zazwyczaj nie daje żadnych objawów – dlatego pacjentki często nie są świadome rozwijającej się choroby. Z tego powodu ogromne znaczenie ma regularne wykonywanie badań przesiewowych. Zaleca się, aby badanie cytologiczne było wykonywane co najmniej raz na 3 lata. Cytologia pozwala wykryć nieprawidłowe komórki na bardzo wczesnym etapie, kiedy leczenie jest najskuteczniejsze.

W bardziej zaawansowanych stadiach rak szyjki macicy może dawać objawy, jednak są one często niespecyficzne i przez wiele pacjentek mylone z dolegliwościami o podłożu infekcyjnym lub hormonalnym, takimi jak infekcje intymne czy zaburzenia cyklu miesiączkowego. Do objawów, które mogą sugerować obecność nowotworu szyjki macicy, należą:

• krwawienia między miesiączkami,
• krwawienia lub plamienia po stosunku seksualnym,
• nietypowe upławy – najczęściej wodniste, krwiste lub o brudnoszarym zabarwieniu i nieprzyjemnym zapachu,
• ból w okolicy podbrzusza i miednicy,
• obrzęki kończyn dolnych,
• uczucie bolesnego parcia na mocz lub stolec,
• obecność krwi w moczu lub stolcu,
• podwyższone ciśnienie tętnicze.

Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka raka szyjki macicy?

Rak szyjki macicy jest jednym z nielicznych nowotworów, którego główna przyczyna została bardzo dobrze poznana. W zdecydowanej większości przypadków stoi przetrwała infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego, czyli HPV.

Zazwyczaj infekcja HPV przebiega bezobjawowo i zostaje samoistnie zwalczona przez układ odpornościowy. W niektórych przypadkach jednak zakażenie może przekształcić się w tzw. infekcję przetrwałą – wirus pozostaje w komórkach szyjki macicy i może być uśpiony przez wiele lat. W sprzyjających warunkach może dojść do jego reaktywacji i rozpoczęcia procesów nowotworowych.

Do czynników zwiększających ryzyko zakażenia HPV należą:

• wczesne rozpoczęcie współżycia i częste zmiany partnerów,
• zakażenie wirusem HIV od innej osoby,
• osłabienie odporności (np. po przeszczepach),
• przewlekłe stany zapalne pochwy,
• długotrwałe stosowanie antykoncepcji hormonalnej,
• palenie papierosów,
• obciążenia genetyczne w rodzinie,
• nieprawidłowa dieta.

Nie oznacza to, że każda osoba zakażona HPV zachoruje na raka, ale obecność przetrwałego zakażenia zwiększa to ryzyko. Dlatego tak ważna jest profilaktyka – zarówno w postaci szczepień przeciwko HPV, jak i regularnych badań cytologicznych.

Źródło informacji: Termedia

Jakie są stadia rozwoju raka szyjki macicy?

Klasyfikuje się cztery stadia zaawansowania choroby nowotworowej:

Stadium I – nowotwór ograniczony tylko do szyjki macicy, nie ma jeszcze nacieku na sąsiednie narządy ani przerzutów do węzłów chłonnych.

• Stadium IA – tzw. rak mikroinwazyjny, widoczny tylko pod mikroskopem.
• Stadium IB – rak klinicznie jawny, widoczny w badaniu ginekologicznym lub obrazowym, ale nadal ograniczony do szyjki.

Stadium II – rak wychodzi poza szyjkę, ale nie nacieka dolnej części pochwy ani ścian miednicy.

• IIA – naciek nie obejmuje przymacicz.
• IIB – nowotwór nacieka przymacicza, ale nie dochodzi do ścian miednicy.

Stadium III – nowotwór obejmuje dolną część pochwy, boczne ściany miednicy lub powoduje zaburzenia funkcji nerek.

• IIIA – zajęcie dolnej części pochwy bez nacieku na ściany miednicy.
• IIIB – naciek na ściany miednicy i/lub obecność wodonercza, niewydolność nerek.
• IIIC – nowotwór z przerzutami do węzłów chłonnych.

Stadium IV – nowotwór nacieka sąsiednie narządy lub daje przerzuty odległe.

• IVA – naciek nowotworowy na pęcherz moczowy lub odbytnicę.
• IVB – przerzuty do narządów odległych, np. wątroby, płuc czy kości.

Profilaktyka raka szyjki macicy

W tym roku do programu profilaktyki raka szyjki macicy wprowadzono dwa nowoczesne badania przesiewowe: test na obecność wirusa brodawczaka ludzkiego wysokiego ryzyka (HPV HR) oraz cytologię na podłożu płynnym, tzw. LBC. Najważniejszą zmianą w programie jest to, że test HPV HR stał się badaniem podstawowym – zamiast tradycyjnej cytologii. Zaleca się, aby kobiety w wieku od 25 do 64 lat wykonywały to badanie raz na 5 lat.

Test HPV HR charakteryzuje się znacznie wyższą czułością w wykrywaniu zmian przednowotworowych i nowotworowych szyjki macicy niż klasyczna cytologia. Czułość tego testu przekracza 90%.

Dla porównania:

• Czułość cytologii tradycyjnej wynosi około 50–60%,
• Czułośćcytologii na podłożu płynnym (LBC) wynosi około 70%.

Co to jest test HPV?

Test HPV HR to nowoczesne badanie molekularne, które pozwala wykryć obecność wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV) wysokiego ryzyka w komórkach pobranych z szyjki macicy. To właśnie przewlekła, długo utrzymująca się infekcja tym wirusem jest głównym czynnikiem ryzyka rozwoju raka szyjki macicy.

Najbardziej niebezpieczne typy wirusa HPV, mogące prowadzić do rozwoju nowotworu, to HPV 16 i HPV 18 – odpowiadają one za około 70% wszystkich przypadków raka szyjki macicy.

Podczas testu HPV pobierany jest wymaz z szyjki macicy za pomocą specjalnej szczoteczki. Materiał trafia do laboratorium, gdzie analizuje się obecność wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Badanie jest bezbolesne, choć może być lekko niekomfortowe. Wynik dostępny jest zwykle w ciągu kilku dni.

Czułość tego testu, czyli jego zdolność do wykrywania zakażeń wirusem HPV przekracza 90%. To czyni go jednym z najbardziej skutecznych narzędzi w profilaktyce raka szyjki macicy.

Jeśli wynik testu HPV HR będzie dodatni, czyli wskazujący na obecność wirusa, z tej samej próbki wykonywana jest cytologia płynna (LBC). Jeżeli w cytologii zostaną stwierdzone nieprawidłowości, pacjentka kierowana jest na dalsze badania diagnostyczne – np. kolposkopię.

Co to jest cytologia płynna?

Cytologia płynna to bardziej precyzyjna forma klasycznego badania cytologicznego. W przeciwieństwie do tradycyjnej cytologii, w której komórki są nanoszone bezpośrednio na szkiełko mikroskopowe, w cytologii płynnej materiał pobrany z szyjki macicy zostaje zawieszony w specjalnym płynie konserwującym. To pozwala na dokładniejsze przygotowanie próbki i ocenę komórek pod mikroskopem.

Cytologia płynna najczęściej wykonywana jest jako tzw. test selekcyjny po dodatnim wyniku testu HPV HR. Dzięki temu nie trzeba pobierać materiału ponownie – do wykonania obu badań (HPV i cytologii) wystarczy jedna próbka, co minimalizuje dyskomfort pacjentki.

Zaletą tej metody jest większa czułość w wykrywaniu zmian przednowotworowych i nowotworowych oraz możliwość jednoczesnego wykrycia zakażeń bakteryjnych, grzybiczych i wirusowych.

Diagnostyka raka szyjki macicy

W przypadku podejrzenia raka szyjki macicy kluczowym etapem diagnostyki jest pobranie wycinka z podejrzanej zmiany. Zabieg przeprowadzany jest z użyciem wzierników przez pochwę lub w niektórych przypadkach przez odbyt. Materiał tkankowy trafia do badania histopatologicznego, które pozwala jednoznacznie określić rodzaj nowotworu.

Po potwierdzeniu rozpoznania konieczna jest ocena stopnia zaawansowania choroby, co umożliwia zaplanowanie optymalnego leczenia. W tym celu wykonuje się badania obrazowe: RTG klatki piersiowej oraz tomografię komputerową (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI) jamy brzusznej i miednicy – celem wykluczenia przerzutów do innych narządów.

Równolegle oceniana jest ogólna kondycja pacjentki oraz jej preferencje dotyczące ewentualnego zachowania płodności – co może mieć wpływ na wybór metody leczenia.

Leczenie raka szyjki macicy

Wybór metody leczenia zależy od stopnia zaawansowania choroby oraz od tego, czy pacjentka chce zachować płodność.

• Wczesne stadia choroby: jest możliwe usunięcie samej szyjki macicy i węzłów chłonnych. Pozwala to na możliwość zajścia w ciążę.
• Zaawansowane stadia: najczęściej wykonuje się radykalną histerektomię – usunięcie macicy, przymacicz i okolicznych węzłów chłonnych. U młodych kobiet można zachować jajniki, przenosząc je poza miednicę.
• Radioterapia: stosowana samodzielnie lub jako leczenie uzupełniające po operacji. Składa się z napromieniania zewnętrznego i wewnętrznego. Może powodować przemijające objawy ze strony układu pokarmowego i moczowego.
• Chemioterapia: najczęściej łączona z radioterapią, poprawia skuteczność leczenia. Opiera się głównie na lekach zawierających platynę.
• Zaawansowane, nieoperacyjne przypadki: leczone są najczęściej radiochemioterapią lub objawowo, gdy leczenie radykalne nie jest możliwe.

Czym jest szczepienie przeciw wirusowi HPV?

Za najskuteczniejszą metodę zapobiegania rakowi szyjki macicy uznaje się szczepienie przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV). Najlepsze efekty uzyskuje się, gdy szczepienie zostanie podane przed rozpoczęciem współżycia – zwykle u dzieci we wczesnym wieku nastoletnim. W Polsce szczepienia są obecnie bezpłatne i realizowane w ramach narodowego programu profilaktyki HPV dla dziewczynek i chłopców między 11, a 14 rokiem życia.

W przypadku dorosłych kobiet szczepienie nadal jest zasadne – nawet jeśli doszło już do zakażenia jednym typem wirusa, szczepienie może uchronić przed innymi onkogennymi typami HPV, z którymi pacjentka nie miała jeszcze kontaktu. Dotyczy to w szczególności kobiet aktywnych seksualnie, zmieniających partnerów oraz pacjentek z osłabioną odpornością. Szczepienie nie ma górnej granicy wieku – decyzja o jego wykonaniu powinna być podejmowana indywidualnie, po konsultacji z lekarzem.

Gdzie za darmo wykonam test HPV i cytologię płynną?

Bezpłatny test HPV oraz cytologię płynną można wykonać w placówkach realizujących programy profilaktyczne finansowane przez NFZ, w tym w ramach autorskiego programu Pacjent w Centrum, prowadzonego przez ogólnopolską sieć Grupa Panda Med. Program ten został stworzony po to, aby każda kobieta – niezależnie od miejsca zamieszkania – miała łatwy, szybki i bezpieczny dostęp do nowoczesnej profilaktyki zdrowotnej finansowanej przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Dzięki programowi Pacjent w Centrum każda Pacjentka może skorzystać z bezpłatnych badań profilaktycznych, w tym testu HPV wysokiego ryzyka oraz cytologii płynnej (LBC).

Bezpłatne badania dostępne są w placówkach w: Brzegu, Jastrzębiu-Zdroju, Jaworzynie Śląskiej, Lublinie, Ładzicach, Łodzi, Przylesiu, Radomsku, Węgorzewie, Zebrzydowicach i Zielonce.

Poniżej znajdziesz dane kontaktowe dla osób zainteresowanych bezpłatnym wykonaniem testu HPV i cytologii płynnej w ramach programu Pacjent w Centrum.

Wszystkie placówki są czynne od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00–18:00.

Więcej informacji i mapę placówek znajdziesz na tej stronie.

Regularne wykonywanie testu HPV oraz cytologii płynnej to jeden z najprostszych i najskuteczniejszych sposobów ochrony zdrowia i życia. Te badania pozwalają wykryć niepokojące zmiany na bardzo wczesnym etapie, często jeszcze zanim pojawią się jakiekolwiek objawy. Dzięki temu możliwe jest szybkie podjęcie leczenia i uniknięcie rozwoju raka szyjki macicy. Skoro badania są dostępne bezpłatnie i nie wymagają skierowania, warto skorzystać z tej możliwości już teraz. Profilaktyka to świadoma decyzja, która daje spokój, poczucie bezpieczeństwa i realną szansę na zachowanie zdrowia na długie lata. Nie odkładaj jej na później, zadbaj o siebie dziś.

FAQ Często zadawane pytania